سلمان فارسی، صحابی گرانقدر پیامبر اسلام(ص) و یار وفادار حضرت علی(ع)، نمادی از جستوجوگری حقیقت، ایمان آگاهانه و پیوند عمیق میان فرهنگ ایرانی و معارف اسلامی است. او که با حکمت، پارسایی و تدبیر خود جایگاهی والا نزد فرستاده خدا یافت، نمونهای برجسته از فضیلت، زهد و عدالتخواهی در تاریخ صدر اسلام به شمار میرود. رهبر شهید ملت ایران در ابتدای درس خارج فقه در سال ۱۳۹۶ به موارد عبرتآموزی در خصوص این یار پیامبر(ص) اشاره کردهاند، ازجمله بررسی یک حدیث از امام صادق(ع) درباره ویژگیهای شخصیتی جناب سلمان فارسی که در ادامه به مرور این سه ویژگی از بیان ایشان میپردازیم.
یاد و نام جناب سلمان
رهبر شهید ملت ایران در بیانات خود در شرح حدیث به مواردی اشاره میکنند که شخصیت جناب سلمان را فراملی و فراقومی توصیف میکند؛ ایشان میفرمایند: «... راوی میگوید چقدر من زیاد میشنوم از شما که نام سلمان را میبرید و از او یاد میکنید. معلوم میشود که حضرت [امام صادق(ع)] مکرر در مکرر راجع به سلمان مطالبی را میفرمودهاند. ...یعنی نسبت او، فراتر از نسبت قومی و میهنی است؛ نسبت دینی است.
این البته به هیچوجه، طعن به قوم فارس نیست؛ پیغمبر اکرم و ائمه(ع) از فارس - مردم ایران- تمجید کردند، تعریف کردند؛ در این که تردیدی نیست. میخواهد بفرماید که این شخص، فراتر و بالاتر از این است که به نسبت قومی شناخته بشود؛ نسبت او، نسبت عقیده و دین و پیامبر(ص) است؛ او کأنّه -مثلاً- فرزند پیغمبر است. ... [حضرت فرمودند] میدانی چرا؟ ... سه خصوصیت در سلمان بود که این موجب میشود که من او را زیاد یاد کنم و نام او را ببرم -لابد مثلاً- اجلال کنم او را، تعظیم کنم او را یا محبت به او بورزم».
خواست هر آنچه ولی بخواهد
در ادامه، ایشان با اشاره به شاخص دوم که بر محور ولایت است، مطرح میکنند: «... چیست آن سه خصلت؟ یکیاش این است: میل امیرالمؤمنین(ع) را بر میل خود غلبه میداد. از این معلوم میشود که بیش از یک بار چنین چیزی اتفاق افتاده که حضرت چیزی را اراده کردند، سلمان چیز دیگری در دل خود و در ذهن خود میخواسته است، ولیکن میل و هوای امیرالمؤمنین(ع) را - «هَوی» یعنی میل- بر میل خود ترجیح داده است. ببینید مقام امیرالمؤمنین را؛ حالا البته اینها که گوشه و کنارهای آن عظمت و آن جلالت الهی و ملکوتی و جبروتی است ولی خب، اینها همه، هرکدام یک نشانه است». جناب سلمان به این تشخیص در اطاعت از امام عصر خود رسیده بود که با بصیرتی کامل هر امری را اطاعت کند.
توجه و محبت به فرودستان
قائد شهید ملت ایران در ادامه شرح حدیث، دلیل دوم را این گونه شرح میدهند: «... [دوم] فقرا را دوست میداشت. بعضیها از طبقه مستضعف جامعه اصلاً بدشان میآید؛ حاضر نیستند طرف آنها بروند، نگاه بکنند به آنها! خودشان را برتر از آنها میدانند؛ او نه؛ فقرا را دوست میداشت، آنها را بر اهل ثروت ترجیح میداد. اگر فرض بفرمایید در یک جایی امر دایر بود بین یک سرمایهدارِ محترمِ خیلی پولداری یا یک فقیری، یا باید مثلاً خانه این برود یا خانه آن برود، یا باید به این سلام کند یا باید به آن سلام کند، این فقیر را بر آن غنی ترجیح میداد؛ اینها درس است دیگر. ما طلبهها، ما جامعه روحانیت و علمی، یکی از خصوصیاتمان از اول همین بوده است که با ضعفا و طبقه ضِعاف نزدیک بودهایم؛ این خیلی امتیاز بزرگی است. بله، گاهی پولدارها ممکن بود سراغ یک عالمی هم بیایند، او هم یک احترامی بکند اما معاشرت روحانیون ما، علمای ما، مراجع ما، ائمه جماعت ما -علمایی که بودند با مردم- عمدتاً با مردم فقیر و زیر متوسط بوده است؛ این خیلی چیز مهمی است؛ این را باید نگه بداریم. حالا که علما و روحانیت، به یک موقعیتی در عالم سیاست دست پیدا کردهاند، نباید آنچه را تاریخچه ما و سنت کهن ما است از دست بدهیم. اینکه در یک شهری یک عالمی مثلاً باشد، [ولی] بین مردم معروف باشد که ایشان با تجار و با پولدارها و با باغدارها و مانند اینها [اُنس دارد] - مهمانی خانه این؛ مهمانی در باغ آن- اما با فقرا نه، اُنسی ندارد؛ این چیز خوبی نیست. این هم یک خصوصیت».
در هر دوره و زمانی ترجیح فرودستان به طبقه ثروتمند فضیلتی اخلاقی محسوب میشود. افراد را با میزان ثروت نسنجیدن و تفاوت رفتاری با آنان نداشتن، دقت به این صفات به عنوان الگویی برای زیست کنونی ما لازم است.
علمورزی در وجود جناب سلمان
به عنوان آخرین و شاید قابل تأملترین خصلت باید به اهل علم بودن این شخصیت اشاره کرد. آیتالله العظمی خامنهای رهبر شهید انقلاب در توضیح آخرین قسمت حدیث میفرمایند: «... [سومی] جناب سلمان علم را دوست میداشت، علما را دوست میداشت. این سه خصوصیت در این بزرگوار موجب میشود که امام صادق(ع) با آن جلالت و عظمت، نسبت به او گرایش پیدا کند، محبت -یا تجلیل و تعظیم- نسبت به او بکند...؛ میفرمایند: سلمان بنده صالحِ حنیفِ مسلمان است و از مشرکین نیست».
نظر شما